Nieuws

Hoogspanningslijnen en kanker bij kinderen

Langdurige blootstelling aan sterke magnetische velden geeft mogelijk een hoger risico op het ontstaan van kinderleukemie en hersentumoren bij kinderen. Dat concludeert de Gezondheidsraad in een rapport. De raad adviseert daarom om het al langer bestaande voorzorgbeleid te handhaven om niet te dicht te bouwen bij hoogspanningslijnen. Aangeraden wordt om het beleid wat verder uit te breiden.

Leukemie treft in Nederland jaarlijks circa 135 kinderen. Eén geval per twee jaar hangt mogelijk samen met de aanwezigheid van bovengrondse elektriciteitslijnen. Omdat er achttien jaar geleden ook al aanwijzingen waren voor een mogelijk verband tussen hoogspanningslijnen en het ontstaan van kinderleukemie, heeft de politiek toen besloten om waar mogelijk zo veel mogelijk afstand te bewaren tussen nieuw te bouwen huizen en hoogspanningslijnen.

Om tegemoet te komen aan zorgen van mensen die onder een hoogspanningslijn wonen, heeft het vorige kabinet een uitkoopregeling ingesteld. Dat is voorzorgbeleid, omdat niet duidelijk genoeg naar voren kwam dat er een direct verband was tussen de blootstelling aan magnetische velden van hoogspanningslijnen en het ontstaan van kinderleukemie. Maar de aanwijzingen waren te sterk om het bestaan van een direct verband uit te sluiten.

De afgelopen twintig jaar zijn er nieuwe, vooral buitenlandse, onderzoeken gedaan. De politiek vroeg de Gezondheidsraad om te kijken of die nieuwe onderzoeken tot nieuw beleid zouden moeten leiden.

Veroorzaken hoogspanningslijnen kanker bij kinderen?

“Dat kunnen we niet zo stellen, want ook nu is een oorzakelijk verband niet bewezen”, zegt Eert Schoten, woordvoerder van de Gezondheidsraad. “Maar de aanwijzingen die we toen vonden, zijn met het nieuwste onderzoek bevestigd. En ze zijn zelfs iets sterker. En dat is opmerkelijk. We denken niet dat het verband puur op toeval berust.”

De raad keek naar drie vormen van kanker bij kinderen: kinderleukemie, hersentumoren en lymfomen. Zowel de invloed van afstand (tot de hoogspanningslijnen) als van magneetveldsterkte (die afhangt van hoeveel stroom erdoorheen gaat) is onder de loep genomen. De raad vond te weinig gegevens om zinnige uitspraken te kunnen doen over een eventuele link met lymfomen.

Kinderleukemie

Bij kinderen die langdurig zijn blootgesteld aan hogere magneetveldsterkten (0,3 tot 0,4 mictrotesla of meer) dan andere, lijkt het risico op leukemie naar schatting ruim 2,5 keer zo hoog als bij kinderen die op achtergrondniveau worden blootgesteld. Een kleinere afstand lijkt ook een groter risico op het ontstaan van kinderleukemie te geven, doordat op kortere afstand de magneetveldsterkte hoger is.

Hersentumoren

Onderzoeken die alleen keken naar ‘afstand’ vonden geen aanwijzingen voor een verband met hersentumoren. Maar bij langdurige blootstelling aan sterkere magneetvelden, lijkt er een bijna anderhalf keer zo groot risico op een hersentumor te zijn. De raad kan niet zeggen hoeveel gevallen per jaar in Nederland mogelijk samenhangen met bovengrondse elektriciteitslijnen, omdat er te veel factoren van invloed zijn op dat getal. Die aanwijzingen zijn zwakker dan die voor kinderleukemie. De kans dat toeval hier een rol speelt is hier daardoor groter dan bij kinderleukemie.

Minder onder de grond?

“Meer nog dan de afstand, lijkt de magneetveldsterkte van invloed”, zegt Schoten. Elektriciteit wordt steeds vaker onder de grond aangelegd, maar dat maakt voor magnetische velden niet uit, want die gaan door de grond heen. “Voor bovengrondse hoogspanningslijnen hebben we al een voorzorgbeleid. Maar als je als overheid consequent wilt zijn, zou je ook moeten kijken hoe je mensen zo veel mogelijk afschermt van magneetvelden van andere bronnen van het elektriciteitsnet, zoals ondergrondse elektriciteitskabels en transformatorhuisjes”, zegt Schoten.

Bron: NOS.nl

Goed om te zien dat de Gezondheidsraad adviseert om het voorzorgsbeleid voor hoogspanningslijnen uit te breiden naar ondergrondse elektriciteitskabels en andere bronnen van langdurige blootstelling aan magnetische velden uit het elektriciteitsnetwerk, zoals transformatorstations en transformatorhuisjes.

De aanwijzingen voor een oorzakelijk verband tussen de draadloze elektromagnetische straling van wifi en zendmasten en gezondheidsklachten zijn ook al lang aanwezig. Laten we hopen dat de Gezondheidsraad binnenkort ook gaat adviseren om voor deze vorm van straling het voorzorgsprincipe te gaan hanteren.

Lees ook:
NH Nieuws –Rijsenhout in actie tegen gigantisch transformatorstation: “Dorp niet meer leefbaar”
Universiteit Utrecht – Elektromagnetische velden vergroten mogelijk kans op spierziekte ALS

Maatschappelijk draagvlak voor 5G is nihil

De totstandkoming van 5G gebeurt buiten de samenleving om. Het maatschappelijk draagvlak voor de uitrol van dit nieuwe mobiele netwerk is waarschijnlijk nihil, terwijl het ons dagelijks leven wel ingrijpend zal veranderen. Dat stelt politicoloog dr. Edwin van Rooyen, die deze ontwikkeling vanuit democratisch en bestuurskundig oogpunt ‘zeer zorgwekkend’ vindt.

Van Rooyen doet onderzoek naar 5G en belichtte de bestuurlijke aspecten ervan onlangs in een lezing voor de Stichting EHS. De beslissing om 5G te introduceren is in feite genomen door technici uit de wetenschap en de telecomindustrie. Zij richten zich uitsluitend op de technologische kant van de zaak. Het initiatief voor 5G werd in 2012 genomen door een werkgroep van de International Telegraph Union (ITU), een publiek-privaat agentschap voor ICT van de Verenigde Naties. Het onderzoek naar de technische voorwaarden waaronder de stap naar 5G kan worden gemaakt, werd toen gestart. In datzelfde jaar ging de telecomindustrie in gesprek met de Europese Commissie, die een jaar later een voorstel accepteerde om een Europees publiek-privaat samenwerkingsverband te beginnen. Vanuit dit samenwerkingsverband worden 20 dure projecten gefinancierd om de voor 5G benodigde infrastructuur te ontwikkelen.

De VN-lidstaten accepteerden in 2015 een door de ITU voorgesteld actieplan voor de ontwikkeling van de 5G. De VN-lidstaten werden vertegenwoordigd door nationale ambtenaren die in samenwerking met experts uit de wetenschap en telecomindustrie hun standpunt bepaalden. Pas in 2017, in de zomervakantie, kwamen de nationale bestuurders in beeld: de EU-ministers verantwoordelijk voor telecommunicatie ondertekenden een intentieverklaring waarin zij beloofden om van 5G ‘een succes’ te maken. In december vorig jaar gingen zij akkoord met een EU-actieplan voor de harmonisering en introductie van 5G-spectrumbanden. Minister Wiebes van Economische Zaken hoefde voor zijn formele handelen in EU-verband geen toestemming van de Tweede Kamer te vragen.

5G komt via de Verenigde Naties en de Europese Unie ‘van boven naar beneden’, aldus Van Rooyen. Gezondheidseffecten en andere negatieve aspecten van 5G zijn in de besluitvorming niet meegenomen. De Tweede Kamer is zich volgens Van Rooyen van de keerzijde van 5G waarschijnlijk niet bewust. Voor zover Tweede Kamerleden vragen stellen aan staatssecretaris Keijzer (die thans 5G in portefeuille heeft) betreffen die meestal de procesmatige voortgang en in een enkel geval de gezondheidseffecten van 5G. De onwetendheid van de Tweede Kamer verklaart Van Rooyen uit het feit dat alle voorbereiding en uitvoering van de nieuwe mobiele technologie zich in publiek-private handen bevindt. Publiek-private samenwerking brengt met zich mee dat niet of nauwelijks publieke verantwoording wordt afgelegd. Het parlement heeft een zwakke informatiepositie en sanctiemogelijkheden zijn beperkt.

Dat de Tweede Kamer beperkte en onvolledige informatie krijgt over 5G draagt ertoe bij dat ook de Nederlandse media en de bevolking er weinig over weten. Economische Zaken lijkt deze situatie te willen continueren en wil voorkomen dat de bevolking de introductie van 5G bemoeilijkt. Het ministerie wil gemeenten verplichten om boven 98% van hun grondgebied dekking te geven aan 5G. Het is niet de bedoeling dat gemeenten eigen normen voor toelaatbare elektromagnetische straling gaan stellen. Daarom moeten bevoegdheden hierover bij het nationale bestuursniveau komen te liggen. Lokale bestuurders hebben dan het nakijken.

Van Rooyen herkent een patroon. Nu al is het zo dat gemeenten nauwelijks zeggenschap hebben over het plaatsen van zendmasten. Het laatste kabinet-Balkenende zorgde er via de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (2008) voor dat telecombedrijven voor het plaatsen van een zendmast bijna nooit een gemeentelijke vergunning nodig hebben. Straks ontstaat dezelfde situatie voor het plaatsen van 5G-antennes in lantaarnpalen, stoplichten en bushokjes. ‘Raadsleden, wethouders en bewoners kunnen ook dan vrijwel niets doen met hun zorgen over de gezondheidseffecten van elektromagnetische straling.’

Zorgen over de gezondheidseffecten van elektromagnetische straling zijn gebaseerd op de resultaten van vele wetenschappelijke studies. Diverse keren hebben honderden wetenschappers van over de hele wereld oproepen gedaan aan nationale en internationale bestuurders om blootstelling aan elektromagnetische straling te beperken zolang niet zeker is dat geen gezondheidseffecten optreden. Deze oproepen zijn ineffectief gebleken.

Van Rooyen constateert dat het belangrijkste internationale adviesorgaan op gezondheidsgebied, de Wereldgezondheidsorganisatie, en het belangrijkste nationale adviesorgaan, de Gezondheidsraad, vreemde keuzes maken. De Wereldgezondheidsorganisatie voerde in 2014 een risicoanalyse over radiofrequente elektromagnetische straling uit, maar de publieke consultatie die voor dat doel werd uitgevoerd mocht niet over gezondheidsrisico’s en beschermingsmaatregelen gaan. Degenen die hiertoe besloten, waren bijna allen lid van een private organisatie die blootstellingrichtlijnen voor de telecom- en militaire industrie opstelt en daar volgens ingewijden nauwe banden mee heeft. Ook de Gezondheidsraad lijkt zich teweer te stellen tegen onderzoeksresultaten die een oorzakelijk verband tussen elektromagnetische straling en kanker aantonen. De secretaris van het comité elektromagnetische velden van de Gezondheidsraad is voorzitter van dezelfde private organisatie.

Het openbaar bestuur laat grote steken vallen, meent Van Rooyen. Hij constateert een ‘democratisch tekort’ in de besluitvorming over 5G. ‘Bestuurders die de publieke zaak dienen, moeten zorgen voor maatschappelijk draagvlak voor hun besluiten. De samenleving moet juist en volledig geïnformeerd worden, mensen moeten de kans krijgen hun standpunt in te brengen en dan moet een belangenafweging worden gemaakt. Dat proces heeft niet of nauwelijks plaatsgevonden. Dat is zeer zorgwekkend’, aldus Van Rooyen. Hij wijst erop dat blijkens een enquête van Economische Zaken ruim 40% van de bevolking niet gerust is over de gezondheidsaspecten van elektromagnetische straling. ‘Het onderwerp 5G is belangrijk genoeg om er een referendum over te organiseren.’

5G gaat volgens Van Rooyen diep ingrijpen in het maatschappelijk leven. De nieuwe generatie mobiele technologie wordt ontwikkeld om wereldwijd vele miljarden ‘slimme’ voorwerpen en mensen zelf met het internet te verbinden. Menselijke intelligentie wordt vervangen door kunstmatige intelligentie en veel menselijke handelingen zullen ‘realtime’ gemonitord worden. ‘We komen in een digitaal systeem terecht dat steeds minder vrijheden zal toelaten.’ De negatieve effecten op de gezondheid van mensen, dieren en planten zullen groot zijn. 5G gaat gebruikmaken van veel sterkere elektromagnetische straling dan tot dusverre wordt gebruikt. ‘Nu al blijkt dat elektromagnetische straling serieuze gezondheidseffecten heeft. Kun je nagaan wat er gebeurt als die straling nog eens tientallen malen wordt versterkt.’ De industrie wil volgens Van Rooyen de huidige hoeveelheid mobiel dataverkeer met een factor 1000 verhogen.

De Stichting EHS hield op 7 april 2018 haar zeventiende Landelijke Contactdag, die werd bijgewoond door honderd leden. De volgende sprekers traden op: prof.dr.ir. F.B.J. (Frank) Leferink over ‘De techniek van 5G’, dr. H. (Hugo) Schooneveld over ‘De gezondheidseffecten van 5G’ en dr. E.A.L. (Edwin) van Rooyen over ‘De bestuurlijke setting voor de uitrol van 5G’. Hun presentaties vind je via deze link. Voor meer informatie en vragen hierover kun je een e-mail sturen naar: info@stichtingehs.nl.

Bron: persbericht Stichting EHS

Zie ook deze blog van Silvia Belgraver over de Landelijke Contactdag.

33 meter hoge zendmast in Nationaal Park Zuid-Kennemerland

KPN heeft toestemming gekregen van de gemeente Bloemendaal om op ’t Kopje, de hoogste duinpunt van Bloemendaal, een 33 meter hoge zendmast te plaatsen. Deze komt te staan op het parkeerterrein bij restaurant De Uitkijk en zal beeldbepalend worden voor de omgeving. De mast zal bij helder weer in de wijde omtrek zichtbaar zijn. Het Nationaal Park vindt de gekozen plek een grote misser, maar toch dienen zij geen bezwaar in, omdat ook de veiligheidsdiensten van de zendmast gebruik gaan maken.

Bloemendaler Gijs de Jong is getergd door de wijze waarop de komst van de mast is voorbereid. De voorgenomen verstrekking van de vergunning aan KPN heeft in een advertentie in het Bloemendaals Weekblad gestaan, maar dat wordt door lang niet iedereen gelezen en bovendien niet overal bezorgd.  De Jong: “Het is weer het oude liedje. B en W besluiten iets en regelen pas daarna de inspraak.” Hij heeft de taak op zich genomen om de direct omwonenden in te lichten, die zich nu in allerijl hebben gestort op het indienen van een bezwaarschrift. Niet alleen ageren ze tegen de aantasting van het fenomenale uitzicht vanaf de uitkijktoren op ’t Kopje, ook maken zij zich zorgen om het vermeende stralingsgevaar van de mast.

Enkele omwonenden van ’t Kopje hebben op 27 maart een bezwaarschrift ingediend tegen de komst van de mast. De petitie is opgesteld door advocaat Steven Perrick, die zelf aan de Koninginneduinweg woont, op een steenworp afstand van de plek waar de mast moet komen. De jurist maakt duidelijk dat de vergunning nooit door B en W aan KPN gegeven had mogen worden. Niet alleen is de mast in strijd met het bestemmingsplan, ook is het gevaarte een aantasting van het beschermde dorpsgezicht.

Een van de ondertekenaars van Perricks brief is oud-hockeyinternational Jan-Willem van Erven Dorens (vader van Beau van Erven Dorens). Hij krijgt de zendmast bijna in zijn achtertuin. Dat de reusachtige antenne nodig is voor de veiligheidsdiensten zegt de Bloemendaler niets. “Ach ja, veiligheid is het woord waar je ogenblikkelijk alles mee voor elkaar kunt krijgen.” Van Erven Dorens begrijpt niet dat de burgemeester van Bloemendaal niet al lang heeft ingegrepen. “Die moet gewoon zeggen: dit gaat niet gebeuren.”

De voorlopige vergunning voor de duur van twee jaar is in elk geval al verleend. Vervolgens start de procedure voor een permanente vergunning.

Bron: Haarlems Dagblad van 23-03-2018 en 28-03-2018

Gemeenten en burgers worden buiten spel gezet

Afgelopen week was overal in de media het bericht dat het ministerie van Economische Zaken wetgeving wil maken om de toenemende hoeveelheid straling door de komst van 5G te reguleren. Dat lijkt op zich goed nieuws voor onze gezondheid. Maar wat vooral opvalt is dat het ministerie van Economische Zaken met wetgeving komt, en NIET het ministerie van Volksgezondheid (VWS). Het gaat hier dus om economische belangen die geregeld moeten worden en niet de gezondheid van burgers die beter beschermd moet worden.

Wat wordt er nu eigenlijk gereguleerd?

In november 2017 zijn er door het ministerie van Economische Zaken diverse ‘Rondetafelsessies’ georganiseerd. Uit de Impressie van deze Rondetafelsessies blijkt dat er met name gesprekken zijn geweest met belanghebbende telecomproviders, energiebedrijven en andere commerciële bedrijven. En dus geen sessies met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten, de Stichting EHS (die opkomt voor de belangen van stralingsgevoelige mensen) of onafhankelijke wetenschappers en artsen.

Uit het verslag van deze Rondetafelsessies blijkt dat de insteek is dat Nederland als koploper op het gebied van digitale connectiviteit wordt gezien. En dat de vraag is hoe de Rijksoverheid er aan kan bijdragen dat Nederland bij die absolute top blijft behoren. Het gezamenlijke streven van de Rijksoverheid en de commerciële bedrijven is snelle draadloze verbindingen ‘overal en altijd’. Het gaat hier dus niet over onze gezondheid.

Het ministerie overweegt wel om landelijke normen voor elektromagnetische velden wettelijk vast te leggen. Maar staatssecretaris Mona Keijzer heeft al aangegeven dat dit de situatie niet zal veranderen, aangezien de richtlijnen van het Antenneconvenant (met de enorm hoge blootstellingsnormen) nu ook al worden aangehouden. Bij deze normen wordt echter uitgegaan van de opwarmingseffecten en niet van de biologische effecten die straling heeft op ons lichaam.

Belemmeringen voor de uitrol van 5G

De belanghebbende commerciële bedrijven zien als belemmeringen voor een gemakkelijke uitrol o.a. dat zij aanlopen tegen verschillen in vergunningseisen, lokaal beleid, legeskosten en procedures bij gemeenten. Elke gemeente stelt zijn eigen eisen, waardoor ook de doorlooptijd voor het verlenen van vergunningen kan oplopen. En gemeenten blijken terughoudend in het verlenen van toegang omdat dit botst met andere belangen.

Verder werd er door partijen vooral aangegeven dat de nieuwe Omgevingswet meer flexibiliteit en beslismacht aan gemeenten zou kunnen geven, wat de versnippering in het beleid in de hand kan werken. Gemeenten zouden bijvoorbeeld hun eigen stralingsnormen kunnen gaan stellen, wat voor de uitrol tot problemen zou kunnen leiden.

Daarnaast blijkt er vaak weinig belangstelling bij woningcorporaties en private grondeigenaren voor de plaatsing van een antenne en worden verschillende huurprijzen/grondprijzen doorberekend. Ook verwachten zij weerstand van bewoners vanwege esthetische- en gezondheidsredenen.

Oplossingen volgens de belanghebbenden

De overheid zou volgens de bedrijven drempels om te investeren moeten wegnemen, door het versoepelen en ‘harmoniseren’ van het lokale vergunningsbeleid. Dit bekent dus dat de gemeente het beleid niet meer zelf kan bepalen. Daarnaast willen zij dat de Rijksoverheid meer verplichtingen aan gemeenten oplegt voor toegang tot netwerken.

Ten aanzien van de nieuwe Omgevingswet willen zij dat deze zaken centraal geregeld gaan worden. Zij vinden dan ook dat de Rijksoverheid de dialoog moet aangaan met de gemeenten, zodat ook zij de landelijke ambities en doelen zullen gaan volgen. Aangezien de telecombedrijven volgend jaar miljarden voor de vergunningen van de frequenties zullen moeten gaan betalen, zal de overheid deze bedrijven goedgezind willen zijn. Ook hier geldt tenslotte: ‘Wie betaalt, bepaalt.’

Zie ook dit korte fragment van Zembla waarin de ex-topmannen van Telfort en KPN verklaren dat zij destijds bij de uitrol van UMTS onderlinge afspraken hebben gemaakt met de overheid om de bevolking buiten spel te zetten.

Vanwege de verdichting van het antenne-netwerk verwachten de bedrijven dat de discussie over gezondheid weer zal oplaaien. Zij vinden dat de Rijksoverheid het debat hierover ‘in goede banen moeten leiden‘. Dat is dus iets heel anders dan je serieus bezig houden met de gezondheidseffecten van straling. En ook nergens wordt gesproken over het naleven van het voorzorgsprincipe zoals de Raad van Europa heeft geadviseerd.

Actieplan ministerie

Als vervolg op de Rondetafelsessies heeft het ministerie een concept Actieplan Digitale Connectiviteit opgesteld. Hieruit blijkt dat het kabinet heeft erkend dat mobiele communicatie als basisbehoefte wordt gezien die ‘altijd en overal’ beschikbaar moet zijn. Zij zijn voornemens om een dekkingsverplichting op te nemen voor tenminste 98% van het oppervlak van elke gemeente. Daarnaast willen zij een minimaal voorgeschreven datasnelheid eisen, waar ook gemeenten zich verplicht aan moeten houden.

Dit betekent dat gemeenten geen zeggenschap meer hebben in het lokale antennebeleid. Wat eigenlijk heel vreemd is, aangezien de Rijksoverheid juist allerlei (zorg)taken heeft overgedragen naar de gemeenten. Hierdoor hebben de gemeenten extra verantwoordelijkheden gekregen, terwijl ze daar in dit geval dan niet de bijbehorende bevoegdheden bij krijgen. De mogelijkheid om in te spelen op lokale situaties wordt hiermee onmogelijk gemaakt.

Uit de gemeenteraadsverkiezingen is juist gebleken dat de lokale politieke partijen de grote winnaars waren. Inwoners willen het zelf weer voor het zeggen hebben, zij willen zelf invloed hebben op hun leefomgeving. En dat wordt met deze voorgestelde wetswijzigingen onmogelijk gemaakt. Oftewel, de gemeenten en burgers worden ook nu weer buiten spel gezet.

De Rijksoverheid zou de gezondheid van burgers juist voorop moeten stellen. Zij zou er voor moeten zorgen dat er stralingsarme plekken blijven bestaan. Zodat mensen die last hebben van straling niet gedwongen worden tot een kluizenaarsbestaan of moeten emigreren naar het buitenland, waar de stralingsnormen veel lager liggen. En er zou juist geïnvesteerd moeten worden in (bedrade) glasvezelnetwerken, zodat er minder zendantennes geplaatst hoeven te worden. En in onderzoek en integratie van LiFi (dat is een veel minder schadelijke draadloze zendtechniek op basis van licht). En zo zijn er nog veel meer zaken die de overheid kan oppakken om daadwerkelijk goed te zorgen voor de volksgezondheid.

Vragenlijst ministerie

Het is nog niet te laat. Het ministerie heeft een vragenlijst samengesteld waar niet alleen de belanghebbenden, maar ook alle andere geïnteresseerden op kunnen reageren. Het ministerie wil dus ook jouw mening horen. Je kunt tot uiterlijk 11 april reageren via de website www.internetconsultatie.nl/connectiviteitsplan. Klik daar rechts bovenin op ‘Reageren op consultatie’. Je hoeft niet de hele vragenlijst in te vullen, je kunt gewoon je persoonlijke reactie uploaden (of ter plekke intypen) en je naam, e-mailadres en woonplaats invullen.

Dus als jij ook zeggenschap wilt blijven houden over de komst van 5G in jouw eigen leefomgeving dan is het heel belangrijk dat je via deze website jouw mening (en bezorgdheid) deelt met het ministerie. Deze input zal dan nog worden meegenomen in het Actieplan Digitale Connectiviteit. Het actieplan wordt rond de zomer gepubliceerd.

Silvia Belgraver

N.B. Lees hier de ingediende reactie van de Stichting Elektrohypersensitiviteit (mede-ondertekend door Stralingsbewust Zuid-Kennemerland), de Vereniging Meetspecialisten Straling en  mijn persoonlijke reactie.

Zie voor meer informatie over 5G onze nieuwsberichten van 20 september 2017 en 31 december 2017.

Ministerie wil landelijke normen voor straling van zendmasten

Deze week was volop in het nieuws dat het ministerie van Economische Zaken overweegt om wettelijke normen vast te leggen vanwege de toename van straling door de komst van 5G. En zowaar ook een erkenning dat straling wel degelijk gevaren op kan leveren voor de volksgezondheid. Wel bijzonder dat het Ministerie van Economische Zaken het heeft over de volksgezondheid. Dat klinkt toch wat tegenstrijdig.

Maar wat een goede ontwikkeling dat de media het onderwerp niet langer negeren. Het nieuwsbericht stond deze week o.a. in onderstaande media:

Op NPO radio 1 was er een informatief interview in Nieuws en Co met een actiecomité tegen zendmasten en diverse raadsleden in Maasland/Den Hoorn (klik op ‘Gehele uitzending’; te beluisteren vanaf 38:10 tot 48:20 min.). En ook een interessant gesprek bij Radio EenVandaag (vanaf 1:20 tot 12:50 min.) met o.a. natuurkundige dr. Leendert Vriens en het kennisplatform EMV.

En deze week kwam er ook nog een nieuw boek uit over de Gezondheidsklachten door straling. Hierin geeft Jolanda van Dam inzicht in een leven met stralingsgevoeligheid. Zij beschrijft welke impact dat op je maatschappelijke, sociale en mentale leven heeft. Daarnaast gaat zij in op hoe onze overheid hiermee omgaat en hoe andere landen dat doen. Een springplank voor verdere discussie en verdieping. En een reden om op te komen voor een gezonde toekomst van onze kinderen.

En in het tijdschrift Spiegelbeeld een uitgebreid artikel van journalist Fred Teunissen over De grote 5G-uitdaging; Hoe weerstand te bieden aan een fijnmazig stralingsoerwoud.

Nu het onderwerp in zo veel mediabronnen tegelijk aandacht heeft gekregen zijn er in ieder geval weer een heleboel mensen een stukje bewuster geworden. En dat is hard nodig, want veel mensen blijken nog geen idee te hebben van de gezondheidseffecten van straling. Het is dan ook heel belangrijk dat we op een zorgvuldige manier omgaan met alle draadloze technologieën.

Onderstaand het volledige nieuwsbericht uit het AD van 27-03-2018:

Straling antennes aan banden: onduidelijkheid over gevaar volksgezondheid van vandaag

Het ministerie van Economische Zaken overweegt om straling van zendmasten landelijk aan banden te leggen. Door de uitrol van 5G wordt een wildgroei aan antennes verwacht, onder meer in lantaarnpalen en bushokjes. Dat levert mogelijk gevaar op voor de volksgezondheid.

In een document van het ministerie van Economische Zaken staat dat ‘wordt overwogen om normen voor elektromagnetische velden vast te leggen’. Nu gelden nog geen landelijk vastgestelde limieten voor de straling die vrijkomt bij zendmasten.

,,Door de uitrol van het nieuwe 5G-netwerk verwachten we de komende jaren meer antennes in het straatbeeld”, licht een woordvoerder van het ministerie toe. ,,Nu zie je de antennes op masten, daken van flats en andere hoge gebouwen. Daar gaan veel meer ‘small cells’ bijkomen, denk aan antennes in lantaarnpalen, bushokjes en reclamezuilen.”

Volgens de woordvoerder ‘doet dat ook iets met de straling’. ,,Wij willen zoveel mogelijk zekerheid voor burgers dat elektromagnetische velden van de antennes geen bedreiging vormen voor de gezondheid in de leefomgeving, ook als er sprake is van meerdere antennes in de directe omgeving.”

Eind vorig jaar waarschuwden 180 wetenschappers uit 36 landen voor de mogelijke risico’s van het nog te bouwen 5G-netwerk. De stralingsdichtheid gaat flink stijgen, maar de gevolgen voor de volksgezondheid zijn onbekend. De wetenschappers stellen dat uit sommige onderzoeken blijkt dat er een verband is tussen straling en hersentumoren, Alzheimer en onvruchtbaarheid bij mannen.

‘5G belangrijk voor toekomst’

Ondanks die waarschuwing is staatssecretaris Mona Keijzer van Economische Zaken stellig van plan in 2020 een landelijk 5G-netwerk uit te rollen. Volgens haar is 5G belangrijk voor de toekomst van onder meer zelfrijdende auto’s, drones en razendsnelle internetverbindingen op mobieltjes.

Gemeente beoordelen nu of ergens een nieuwe zendmast mag komen. Al in 1999 werd een Europese richtlijn met limieten voor elektromagnetische velden opgesteld, maar die is in Nederland niet wettelijk ingevoerd. ,,Het is niet zo dat er nu geen rekening wordt gehouden met straling, daar letten gemeenten op, op basis van een convenant met telecomproviders”, zegt de woordvoerder van het ministerie.

Over de grens strengere normen

Uit een vergelijkend onderzoek door het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) – in januari dit jaar – blijkt dat Nederland tot een kleine groep landen in Europa behoort waar nog géén landelijk vastgestelde limieten gelden voor straling van telefoonzendmasten. De meeste Europese landen houden zich aan de Europese richtlijn, maar in bijvoorbeeld Belgisch Vlaanderen is de overheid veel strenger: in de buurt van scholen en verzorgingshuizen mag de stralingskracht van een telefoonzendmast slechts 7 procent van de EU-norm zijn.

Ook in landen als Italië, Luxemburg, Polen en Kroatië zijn de normen aanzienlijk strenger dan in Nederland. De verschillen zijn groot, omdat wetenschappelijk onderzoek nog niet onomstotelijk heeft vastgesteld dat straling van zendmasten ongevaarlijk is voor de volksgezondheid.

‘Weinig bekend over gezondheidseffecten op lange termijn’

Zo laat de GGD in Amsterdam weten dat ‘we niet zo veel weten over de langetermijngezondheidseffecten (zoals kanker) van het wonen in een elektromagnetisch veld rond antennes voor mobiele telefonie’. Dat komt doordat de antennes er pas relatief kort staan. ,,De sterkte van deze velden is in het algemeen zo laag dat gezondheidsproblemen niet worden verwacht”, aldus de GGD. Sommige mensen zijn ervan overtuigd dat hun gezondheidsproblemen wel worden veroorzaakt door deze antennes. Zij meldden bij de GGD zeer uiteenlopende gezondheidsklachten zoals hoofdpijn, vermoeidheid en concentratieverlies.

Nederland telt op dit moment ruim 45.000 antennes voor mobiele telefonie (GSM, UMTS en 4G). Dat aantal stijgt de komende jaren enorm als het nieuwe 5G-netwerk wordt uitgerold. ,,5G kan werken op een hogere frequentie”, zegt de woordvoerder van het ministerie. ,,Dat betekent meer capaciteit, maar het bereik van een antenne is minder. Daardoor zullen er veel meer kleine zenders nodig zijn, die overal in het straatbeeld zullen verschijnen.”

Kinderleukemie

Voor hoogspanningskabels gelden in Nederland al wel strengere regels, omdat uit onderzoek blijkt dat er waarschijnlijk een verband is tussen de straling van hoogspanningslijnen en kinderleukemie. Daarom mogen er geen huizen of scholen dichtbij een hoogspanningslijn worden gebouwd.

Zie ook de indrukwekkende fotoserie die het AD op 14 januari 2018 publiceerde van mensen die ziek worden van straling.

Motie ‘Zend goede informatie over Straling’ aangenomen

Na de Raadsmarkt heeft Trots Haarlem vol enthousiasme een initiatiefvoorstel geschreven waarmee de gemeente haar inwoners beter tegen straling van mobiele technologie kan beschermen. Daarin werd onder meer voorgesteld: samenwerking met providers om masten slimmer te plaatsen en af te stellen, voorlichting aan burgers, scholen, artsen en GGD, wifi-arme zones in de publieke ruimte en gebouwen en WMO vergoeding voor afschermingsmaterialen.

Advies College

Voordat zo’n initiatiefvoorstel ter stemming wordt voorgelegd wordt het eerst beoordeeld door het college dat vervolgens de Raad adviseert omtrent noodzaak, nut en uitvoerbaarheid ervan. Wat mij betreft geeft het te denken dat kennelijk de uitvoerende macht de wetgevende (beleidsmakende) macht voorschrijft hoe te oordelen over een wetsvoorstel en niet alleen inzake de uitvoerbaarheid ervan maar ook omtrent inhoudelijk nut en noodzaak. Maar dit terzijde.

In dit geval heeft het college bij monde van wethouder Jur Botter het hele voorstel afgeschoten. Daarbij hanteerde hij de welbekende overheidsmantra: Straling is veilig mits onder de ICNIRP normen en er is geen wetenschappelijk bewijs voor negatieve gezondheidseffecten. Onbegrijpelijk dat hij dit, na toch ook op de Raadsmarkt Hugo Schooneveld en Rob Verboog gehoord te hebben, met droge ogen kan verklaren.

Geen wonder dus dat de commissie het initiatiefvoorstel voorzien van dit illustere advies afwees, waardoor het de Raad en daarmee stemming, niet eens haalde. Het enige wat nog binnen de mogelijkheden lag was het indienen van een paar zogenaamde Vreemd moties. Die had fractievoorzitter Sander van de Raadt in samenwerking met Groen Links snel geschreven.

Moties ingediend

In de ene motie werd WMO vergoeding voor straling werend materiaal gevraagd. De fracties Trots, Jouw Haarlem, SP, OPH en de Actiepartij hebben vóór deze motie gestemd, maar helaas waren dit te weinig stemmen waardoor deze motie niet is aangenomen.

In de andere motie diende het college ervoor zorg te dragen dat er op de site van GGD en gemeente helder gecommuniceerd wordt over de gezondheidseffecten van straling. Hoewel de Raad niet echt enthousiast bleek heeft deze laatste motie het toch gehaald. De fracties Trots, GroenLinks, SP, ChristenUnie, Actiepartij, Jouw Haarlem en VVD hebben vóór deze motie gestemd. Een klein succes dus en een eerste stap.

Maar goed hoe klein ook het is in ieder geval bewustwording en daar begint het mee. Na de verkiezingen gaan we onverdroten door om raadsleden en wethouders op andere gedachten te brengen.

Vera Verhagen

Welke politieke partijen zijn stralingsbewust in regio Haarlem?

Op woensdag 21 maart 2018 vinden de gemeenteraadsverkiezingen plaats. Een belangrijk moment waarop we kunnen kiezen voor politieke partijen die onze gezondheid serieus nemen en die daadwerkelijk iets willen doen aan een stralingsbewust beleid.

Wij hebben op 21 februari 2018 alle lokale politieke partijen in de gemeente Haarlem, Heemstede, Bloemendaal en Zandvoort gevraagd naar hun standpunt inzake beleid rondom de almaar toenemende straling van draadloze technologieën. Op de pagina Gemeenteraadsverkiezingen hebben wij deze standpunten verzameld, zodat stralingsbewuste inwoners op basis van deze visies hun stemkeuze kunnen maken. Gebruik je stem dus wijs!

Uit de standpunten kun je duidelijk opmaken welke partijen serieus naar de problematiek willen kijken, en op zijn minst de intentie hebben om er iets aan te willen doen, en de partijen die elke verantwoordelijkheid gewoon blindelings afschuiven op de landelijke overheid.

Landelijke overheid loopt ernstig achter

De landelijke overheid heeft al regelmatig bewezen dat zij ernstig achter loopt in de beleidsvorming rondom belangrijke gezondheidskwesties. Van bijvoorbeeld asbest is jarenlang ontkent dat dit schadelijke gezondheidseffecten zou kunnen hebben, terwijl we nu wel allemaal asbest professioneel moeten laten verwijderen omdat gebleken is dat het overheidsstandpunt toch niet het juiste standpunt was. En de schadelijke gezondheidseffecten van roken zijn, ondanks de vele vroegtijdige waarschuwingen, pas tientallen jaren later erkend door de overheid. En al die tijd hebben inwoners onnodig gezondheidsschade opgelopen.

Er zijn inmiddels vele duizenden wetenschappelijke onderzoeken die aantonen dat straling wel degelijk schadelijke biologische effecten heeft en dat het allerlei lichaamsfuncties verstoort. Er zijn ook al diverse dringende waarschuwingen van groepen van wetenschappers en artsen die de overheden oproepen tot het nemen van voorzorgsmaatregelen. Waarschuwingen die het buitenland wel al heeft opgepakt. De Raad van Europa heeft hier zelfs beleidsadviezen voor gegeven, welke de Nederlandse overheid volkomen negeert. Blijkbaar heeft de overheid andere belangen dan onze gezondheid.

De gemeente heeft ook een verantwoordelijkheid

Het is uiteraard belangrijk dat er landelijk meer bewustwording komt en er gezonder nationaal beleid word vastgesteld. Maar dat ontslaat de gemeenten natuurlijk niet van hun zorgplicht voor haar inwoners. Diverse gemeenten worden nu al geconfronteerd met allerlei smart city-toepassingen, zoals de ‘slimme’ lantaarnpalen met wifi, camera’s en sensoren, en ‘slimme’ verkeerslichten die met behulp van wifi het verkeer efficiënter moeten gaan regelen. Dat klinkt allemaal handig, maar dit heeft wel tot gevolg dat inwoners met steeds meer straling worden geconfronteerd, wat wel degelijk gezondheidseffecten heeft. Dit probleem gaat straks met de komst van 5G alleen nog maar groter worden.

Gelukkig zijn er ook verstandige gemeenten, zoals de gemeente Utrechtse Heuvelrug. Deze gemeente heeft vorige week na een informatie-avond besloten om de aanbesteding van lantaarnpalen niet uit te breiden met smart city-toepassingen, omdat zij de gezondheid van haar inwoners wel serieus neemt. Zij houden de regie in eigen hand. Lees hier de samenvatting. Hulde voor deze gemeente! Er zijn allerlei zaken die de gemeenten wel degelijk zelf kunnen oppakken. Wij hebben dit alvast op een rijtje gezet, zie de pagina Wat kan de gemeente doen.

Gebruik je stem wijs!

Kortom, straling is wel degelijk een onderwerp dat ook op gemeenteniveau opgepakt kan (en moet) worden. Dus als je wilt dat er regionaal aandacht komt voor de gezondheidseffecten van straling, lees de standpunten van de politieke partijen dan goed door en maak een weloverwogen keuze voor een stralingsbewuste partij. Stemmen voor de gemeente heeft tenslotte veel meer invloed op je dagelijkse leven dan stemmen op de landelijke overheid. Nu is het moment om invloed uit te oefenen in jouw woonomgeving.

Verkeerslichten nu al met wifi-antennes op de N205 bij Schiphol

Op de N205 bij Schiphol zijn nu al zes kruispunten op de weg tussen Haarlem en Nieuw-Vennep voorzien van ‘slimme’ verkeerslichten. Hierdoor kunnen de kruispunten aankomend verkeer herkennen en inspelen op de actuele verkeersdrukte.

In de regio rond Amsterdam zullen dit jaar 80 kruispunten worden uitgerust met de ‘intelligente’ verkeerslichten. Op korte termijn volgen er 15 in Amsterdam en de verwachting is dat daarna Amstelveen, Haarlem, Haarlemmermeer, Heemstede, Hilversum en Zaanstad snel zullen volgen. Hoewel het formeel nog gaat om een test is de verwachting dat alle verkeerslichten in Nederland zullen worden vervangen.

Het ministerie van Infrastructuur en Waterschap investeert met regionale overheden in de plannen. Onder de noemer ‘Talking Traffic’ werken zij met zo’n 20 marktpartijen vanuit de verkeersindustrie, telecom- en internetsector en de auto-industrie aan de ontwikkeling en uitrol van nieuwe verkeerstoepassingen.

De voertuigen moeten er wel op zijn toegerust om – nu nog via 4G – met de verkeerslichten te communiceren. Waarschijnlijk komen hiervoor apps beschikbaar voor de mobiele telefoon. Op termijn is het de bedoeling dat dit wordt geïntegreerd in de systemen die in de auto’s zitten. Dit is een voorbereiding op de komst van 5G en de zelfrijdende auto’s.

Bron: Haarlems Dagblad van 16-02-2018: Slimste weg van Nederland

En hoe zit het met onze gezondheid?

Er worden in dit artikel van het Haarlems Dagblad allerlei voordelen en handige toepassingen genoemd, maar er valt weer geen enkel woord te lezen over de gevolgen van nog veel meer wifi-straling voor onze gezondheid. De economische belangen en het ‘gemak’ staan weer voorop. Verder houden de meeste beleidsmakers liever de oogkleppen op voor de ‘ongemakkelijke waarheid’.

Hoeveel meer mensen moeten er nog klachten gaan krijgen voordat er wel serieus naar de (lange termijn) gezondheidseffecten gekeken gaat worden? Wij zijn als mensheid nog nooit eerder in de geschiedenis aan zoveel straling blootgesteld. De hoeveelheid mensen die hier wel degelijk gezondheidsklachten door ervaren groeit nog elke dag. En hoe kunnen stralingsgevoelige mensen straks nog reizen? Wegen zijn toch bedoeld voor ons allemaal?

Wat doet gemeente Haarlem?

Op 15 februari heeft Sander van den Raadt namens Trots Haarlem het initiatiefvoorstel ‘Haarlem Stralend Gezond‘ gepresenteerd aan de gemeenteraad in Haarlem. Hierin wordt o.a. gevraagd na te denken over hoe we de openbare ruimte ook toegankelijk kunnen houden voor stralingsgevoelige mensen en om na te denken over de mogelijke gevolgen van de 5G-technologie voor de gemeente en haar inwoners. Hopelijk heeft de gemeenteraad het lef om serieus naar deze problematiek te kijken.

Naar verwachting zal er nog vóór de gemeenteraadsverkiezingen gestemd gaan worden over dit initiatiefvoorstel. Wij zullen de standpunten van de politieke partijen rondom dit onderwerp verzamelen en binnenkort op deze website plaatsen. Je kunt er dan met jouw stem voor zorgen dat er door onze gemeente wel stralingsbewust beleid gemaakt gaat worden.

Silvia Belgraver

Haarlemmers stappen naar de rechter vanwege zendmast

Ruim dertig buurtbewoners spannen een kort geding aan tegen de gemeente Haarlem, omdat er een zendmast op enkele tientallen meters van hun huis wordt geplaatst. “Waarom moeten wij eerst ziek worden, voordat de mast verplaatst wordt?”De bewoners zijn bang dat zij ziek worden van de straling die de zendmast zou afgeven. De mast wordt geplaatst naast de velden van de Haarlemse voetbalclub United Davo, die aan een woonwijk grenst. Een opmerkelijke keuze, vinden buurtbewoners, die zich zorgen maken om de gezondheid van hun kinderen.

De vergunning voor het plaatsen van de mast is door de gemeente al afgegeven. Of de voetbalclub hiervoor toestemming heeft gegeven, is onduidelijk. Buurtbewoner Alex van Eijck is woedend. De mast komt vlakbij zijn huis te staan. “Er is hier 300 meter verderop een prachtige plek waar die uitstekend kan staan. Waarom moeten wij eerst ziek worden, voordat de mast verplaatst wordt?”

Volgens de actievoerders zou de mast bij de plas Put van Vink in Heemstede worden neergezet. Daar wisten buurtbewoners de plaatsing te voorkomen. “En nu zadelt de gemeente ons ermee op”, vertelt een buurtbewoner. “Ik ben behoorlijk boos, ja!”, geeft de vrouw toe, terwijl ze met een groep medestanders richting de voetbalvelden loopt. Daarnaast is de buurt boos, omdat zij door de gemeente Haarlem helemaal niet zijn ingelicht over de plaatsing van de mast. De gemeente op haar beurt meent dat ze zich aan de regels houdt.

Op dit moment ligt bij het college van burgemeester en wethouders van Haarlem een initiatiefvoorstel van de lokale partij Trots Haarlem, om telefoonmasten verder van de bewoonde wereld af te plaatsen. “Wat ons betreft hoeft de zendmast nergens te komen. De veiligheid van de bewoners staat voorop”, zegt fractieassistent Albert Keevel, die ook bij het protest aanwezig was.

Omdat de buurtbewoners zich niet gehoord voelen door de gemeente, stappen zij nu dus naar de rechter. Vorig jaar maakten het bestuur van het Haarlemse Coornhert Lyceum en bewoners van de Zandvoorter Allee in Haarlem-Zuid een soortgelijke situatie mee. De zendmast werd daar uiteindelijk weggehaald.

Het kort geding vindt op donderdag 8 maart plaats.

Bron: NH Nieuws 08-02-2018 (met korte filmopname)

Zie voor meer informatie over deze actiegroep de pagina Acties in Zuid-Kennemerland.

Slimme of toch liever domme lantaarnpalen?

Steeds meer gemeenten buigen zich over de vraag of zij slimme lantaarnpalen in hun regio willen plaatsen. Dit zijn lantaarnpalen met extra functionaliteiten zoals wifi, camera’s en sensoren om de luchtkwaliteit, geluidsoverlast en verkeersdrukte te meten. Daarnaast worden zij alvast geschikt gemaakt om op een later moment te kunnen gebruiken voor 5G, de nieuwe generatie zendtechnologie die vanaf 2020 uitgerold zal gaan worden voor het Internet of Things (draadloze communicatie tussen apparaten onderling).

Ook in de gemeente Utrechtse Heuvelrug staat dit onderwerp nu op de gemeente-agenda. De huidige lantaarnpalen zijn aan vervanging toe en de gemeente wil er nu gelijk slimme lantaarnpalen van maken. Maar is dat nu wel zo slim?

Actiegroep Stralen doen we liever zelf

Een groep inwoners uit deze gemeente heeft zich verenigd onder de naam ‘Stralen doen we liever zelf’ en wil dat de gemeente het besluit hierover uitstelt. Zij maken zich zorgen over de volksgezondheid omdat zij hierdoor aan nog meer straling worden blootgesteld. Er is tenslotte steeds meer consensus dat dit toch echt niet gezond is.

De actiegroep heeft inmiddels vragen gesteld aan het college van B&W en de gemeenteraad. Zolang niet is aangetoond dat straling onschadelijk is, moet toch op zijn minst het voorzorgsprincipe gerespecteerd worden. Aldus Marnix Lamers die als woordvoerder van de actiegroep optreedt. Zij hebben op 10 januari een petitie opgestart en in een week tijd waren er al 737 handtekeningen van medestanders verzameld. Deze zijn inmiddels aangeboden aan de gemeente.

Op 16 januari hebben een aantal mensen van de actiegroep een interview gegeven op Radio 90FM. Hierin hebben zij hun zorgen duidelijk onder woorden gebracht. Via deze link kun je het interview beluisteren (32 min.).

Privacy

Naast de gevolgen van straling voor onze gezondheid ziet de actiegroep als ander belangrijk bezwaar tegen de slimme lantaarnpalen dat het de privacy van inwoners schendt.  Want wat gebeurt er met alle camerabeelden? Wie heeft er straks toegang toe? Wie is eigenaar van deze data? Geeft de gemeente geen bevoegdheden uit handen aan partijen met commerciële belangen? Willen wij als inwoners wel dat wij overal te pas en te onpas gefilmd gaan worden? We lezen tenslotte vrijwel wekelijks dat er weer een organisatie is gehackt en dat de informatie ‘op straat ligt’. Hier zal toch echt eerst zorgvuldig over nagedacht moeten gaan worden.

Zie ook deze twee recente artikelen van De Groene Amsterdammer waarin wordt gewaarschuwd voor de gevolgen van smart cities voor onze privacy: Smart cities lopen grote kans de privacywetgeving te schenden en De muren hebben sensoren. En ook het programma Tegenlicht van de VPRO vraagt zich in haar uitzending over Slimme steden af welke prijs de burger betaalt voor deze ambitieuze technologische droom.

Politiek zit nu met het verzet in haar maag

Op 18 januari is het onderwerp besproken in de raadsvergadering van de gemeente Utrechtse Heuvelrug. De politiek zit nu met het verzet tegen 5G in haar maag. Als de gemeenteraad bij de besluitvorming op 8 februari niet duidelijk aangeeft dat 5G en wifi op de nieuwe lantaarnpalen ongewenst is, dan kan daar bij de gunning van de opdracht niet meer op worden teruggekomen.

De gemeente ziet het komende raadsdebat in zekere zin als een achterhoedegevecht. Wethouder Henk Veldhuizen (CDA) wees erop, dat de uitrol van 5G landelijk wordt geregeld met een plaatsingsplan. ,,We kunnen wel 5G op onze lantaarnpalen verbieden, maar niet dat er in Utrechtse Heuvelrug een 5G netwerk komt”, aldus de wethouder.

Maar dat is natuurlijk geen reden om dan maar met z’n allen passief achterover te leunen. Dat is juist een extra reden om deze problematiek openbaar bespreekbaar te maken en onze zorgen bij de landelijke overheid aan te kaarten!

Deze kwestie speelt in de gemeente Utrechtse Heuvelrug, maar dit onderwerp komt straks natuurlijk in veel meer gemeentes aan de orde.

Silvia Belgraver